Khi nghe đến từ “người sửa chữa” (fixer), chúng ta thường hình dung về một người luôn tận tụy giúp giải quyết khó khăn cho những người xung quanh.
Trong các mối quan hệ, người mang tâm lý này thường tự đặt lên mình trách nhiệm duy trì sự ổn định cảm xúc hoặc giải quyết những khó khăn trong cuộc sống cho đối phương. Ban đầu, sự tận tụy ấy có thể được nhìn nhận như một biểu hiện của quan tâm và yêu thương, nhưng về lâu dài, nó có thể âm thầm tạo ra áp lực và sự kiệt sức cho cả hai phía.
| Nguồn gốc tâm lý của một “Fixer”
Một đặc điểm thường thấy ở “người sửa chữa” là cảm giác trách nhiệm quá mức đối với vấn đề của người khác, đến mức họ thường xuyên bỏ quên nhu cầu của chính mình. Nhu cầu phải “sửa chữa” mọi thứ đôi khi có thể bắt nguồn từ những trải nghiệm khó khăn trong thời thơ ấu. Chẳng hạn, một người từng bị cha mẹ phủ nhận cảm xúc, hoặc lớn lên trong một gia đình có tình trạng nghiện ngập hay nhiều bất ổn, có thể hình thành xu hướng “sửa chữa” như một cách cố gắng tạo ra cảm giác an toàn giữa một môi trường khó đoán định.
Phía sau sự thôi thúc phải liên tục giúp đỡ người khác đôi khi là nỗi sợ mình không đủ tốt, cùng một niềm tin âm thầm rằng giá trị của bản thân phụ thuộc vào việc mình có thể giải quyết vấn đề cho người khác hay không. Điểm khác biệt giữa sự giúp đỡ chân thành và thói quen “sửa chữa” quá mức nằm nhiều ở ranh giới cá nhân: sự giúp đỡ lành mạnh cho phép bạn đồng hành với đối phương mà vẫn tôn trọng khả năng tự quyết của họ, trong khi việc liên tục can thiệp và giải quyết thay có thể làm mờ các ranh giới và dần tạo ra sự mất cân bằng trong mối quan hệ.
| Những tác động dây chuyền
Việc liên tục nhảy vào “sửa chữa” cuộc đời người khác có thể tạo ra nhiều hệ quả trong một mối quan hệ. Theo thời gian, kiểu tương tác này có thể góp phần hình thành sự phụ thuộc lẫn nhau không lành mạnh (codependency): bạn tìm thấy giá trị bản thân thông qua cảm giác mình được cần đến, trong khi đối phương có thể dần phụ thuộc vào sự hỗ trợ đó và ít có cơ hội phát triển tính tự chủ.
Khi bạn thường xuyên đứng ra gánh vác vấn đề thay cho người khác, bạn cũng có thể vô tình làm giảm cơ hội để đối phương tự đối diện với thử thách và tìm ra cách giải quyết của riêng mình. Đồng thời, bạn dễ bỏ quên sự phát triển và những nhu cầu của bản thân, cho đến khi cuộc sống ngày càng xoay quanh vai trò chăm sóc hoặc giải quyết vấn đề cho người khác.
Sự mất cân bằng này cũng có thể ảnh hưởng đến giao tiếp giữa hai người. Bạn có thể đè nén nhu cầu cá nhân để tập trung vào người kia, trong khi đối phương đôi khi cảm thấy mình luôn là người cần được “giúp đỡ” hoặc “sửa chữa”, thay vì được lắng nghe như một người có khả năng tự quyết. Khi đó, việc xây dựng một không gian nơi cả hai đều cảm thấy được lắng nghe và tôn trọng trở nên khó khăn hơn.
Trớ trêu thay, những nỗ lực xuất phát từ mong muốn giúp đỡ đôi khi lại mang đến tác động ngược: đối phương có thể cảm thấy mình yếu kém, thiếu năng lực hoặc bị kiểm soát, từ đó nảy sinh khoảng cách và sự oán trách. Trong khi đó, người luôn đảm nhận vai trò “sửa chữa” cũng có nguy cơ rơi vào trạng thái kiệt sức. Theo thời gian, điều này có thể làm xói mòn sự bình đẳng cần có trong một mối quan hệ giữa hai người trưởng thành.
| Cách tháo bỏ vòng lặp “Người sửa chữa”
Để xây dựng một mối quan hệ lành mạnh và cân bằng hơn, việc nhận diện và thay đổi thói quen này cần thời gian, sự kiên nhẫn và những điều chỉnh từ bên trong. Quá trình có thể bắt đầu bằng việc nhìn lại các mối quan hệ trong quá khứ và hiện tại để nhận ra những khuôn mẫu thường xuyên lặp lại. Viết nhật ký hoặc thực hành tỉnh thức cũng có thể giúp bạn hiểu rõ hơn điều gì nằm phía sau sự thôi thúc phải luôn đứng ra “sửa chữa”.
Bạn có thể tập chuyển từ việc “nhảy vào giải quyết” sang trao quyền cho đối phương: lắng nghe với sự thấu hiểu, cùng họ xem xét các lựa chọn, gợi ý nguồn lực khi phù hợp, hoặc đơn giản là tạo một khoảng không an toàn để họ được chia sẻ mà không bị phán xét hay lập tức đưa ra giải pháp.
Thiết lập những ranh giới lành mạnh và học cách nói “không” khi cần thiết cũng giúp bạn dần nhận ra rằng mình không có trách nhiệm phải giải quyết mọi vấn đề trong cuộc đời người khác.
Bạn cũng có thể tìm hiểu thêm về sự phụ thuộc lẫn nhau không lành mạnh (codependency), đồng thời chủ động dành lại thời gian và năng lượng cho những nhu cầu, mối quan tâm và sự phát triển của chính mình.
Tìm kiếm sự hỗ trợ từ một chuyên gia tâm lý cũng có thể là một lựa chọn hữu ích để hiểu rõ hơn những trải nghiệm trong quá khứ và các khuôn mẫu quan hệ đang lặp lại. Từ đó, bạn có thể dần xây dựng những mối quan hệ bình đẳng hơn, nơi cả hai đều có khả năng tự chủ và sự hỗ trợ được trao đi từ hai phía, thay vì hình thành một mối quan hệ một chiều giữa người “cứu giúp” và người luôn cần được cứu giúp.
Sự thay đổi cần thời gian. Thay vì cố gắng cầm lái cuộc đời của người khác, bạn có thể học cách ở bên họ mà vẫn để họ giữ quyền điều khiển hành trình của chính mình.