Khi tìm hiểu về hỗ trợ tâm lý, bạn có thể bắt gặp những thuật ngữ như tham vấn, trị liệu tâm lý, counseling hay psychotherapy. Có nơi sử dụng chúng gần như thay thế cho nhau, trong khi ở nơi khác, hai khái niệm lại được phân biệt rõ hơn.
Vậy tham vấn và trị liệu tâm lý có thực sự là hai quá trình khác nhau?
Câu trả lời không hoàn toàn đơn giản. Counseling và psychotherapy có lịch sử và cách sử dụng riêng, nhưng trong thực hành, hai quá trình này có vùng giao thoa rất lớn. Một tiến trình không trở thành “trị liệu” chỉ vì nó đi sâu hơn, và “tham vấn” cũng không chỉ dành cho những vấn đề ngắn hạn hay ít nghiêm trọng.
Trong nhiều bối cảnh thực hành, hai thuật ngữ thậm chí được sử dụng gần như thay thế cho nhau.
| Vì sao vẫn có hai cách gọi?
Theo cách sử dụng truyền thống, counseling thường được nhắc đến khi một người đang đối diện với những khó khăn trong cuộc sống hiện tại: căng thẳng, thay đổi công việc, mất mát, mâu thuẫn trong các mối quan hệ hoặc một giai đoạn chuyển tiếp.
Psychotherapy thường được dùng nhiều hơn khi công việc liên quan đến những khó khăn đã kéo dài, các khuôn mẫu cảm xúc hoặc quan hệ lặp đi lặp lại, triệu chứng tâm lý, sang chấn hoặc những trải nghiệm trong quá khứ vẫn đang ảnh hưởng đến hiện tại.
Những khác biệt này giúp chúng ta hiểu phần nào cách hai thuật ngữ được hình thành và sử dụng. Nhưng chúng không phải là một bộ tiêu chí cứng để phân loại từng thân chủ hay từng phiên làm việc.
Trong tiếng Việt, counseling thường được dịch là “tham vấn” hoặc “tư vấn”, còn psychotherapy thường được gọi là “trị liệu tâm lý” hoặc “tâm lý trị liệu”. Vì vậy, nếu chỉ dựa vào tên gọi, đôi khi rất khó biết chính xác cách một người làm chuyên môn đang sử dụng thuật ngữ đó.
| Trong thực tế, hai quá trình có thể đi vào cùng một vấn đề
Một người có thể tìm đến tham vấn vì đang gặp mâu thuẫn với bạn đời.
Những phiên đầu tiên có thể tập trung vào chuyện đang diễn ra ở hiện tại: hai người giao tiếp với nhau thế nào, điều gì thường khiến xung đột bắt đầu, thân chủ phản ứng ra sao và họ muốn điều gì thay đổi.
Trong quá trình làm việc, một khuôn mẫu khác có thể dần hiện ra. Chẳng hạn, mỗi khi cảm thấy đối phương xa cách, thân chủ trở nên rất lo lắng và nhanh chóng nghĩ rằng mình sẽ bị bỏ rơi. Khi tìm hiểu thêm, cảm giác đó có thể liên quan đến những trải nghiệm từ nhiều năm trước.
Không nhất thiết phải có một thời điểm mà ta nói: “Từ đây, tham vấn đã chuyển thành trị liệu.”
Đó có thể đơn giản là cùng một quá trình đang đi từ vấn đề trước mắt đến những yếu tố nằm sâu hơn phía sau nó.
Ở chiều ngược lại, một người có lịch sử sang chấn hoặc những khó khăn tâm lý kéo dài cũng không nhất thiết phải làm việc với tất cả các vấn đề ấy cùng lúc. Họ có thể lựa chọn tập trung vào một mục tiêu rất cụ thể ở thời điểm hiện tại.
| “Tham vấn” không có nghĩa là được cho lời khuyên
Đây là một hiểu lầm khá phổ biến.
Khi nghe từ “tư vấn” hay “tham vấn”, người ta dễ hình dung một cuộc trò chuyện trong đó thân chủ kể vấn đề và chuyên gia đưa ra lời khuyên về việc nên làm gì tiếp theo.
Trong thực hành tâm lý, công việc thường không diễn ra đơn giản như vậy.
Therapist có thể giúp thân chủ nhìn rõ hơn điều đang xảy ra, nhận diện cảm xúc, xem xét những khuôn mẫu quen thuộc, cân nhắc các lựa chọn hoặc học thêm một số kỹ năng phù hợp. Nhưng therapist không phải là người quyết định thay thân chủ họ nên sống thế nào.
Điều này cũng đúng với psychotherapy. Ngay cả khi quá trình làm việc đi sâu vào trải nghiệm quá khứ hay những khuôn mẫu đã tồn tại lâu năm, mục tiêu vẫn không phải là đưa cho thân chủ một đáp án có sẵn.
| “Trị liệu” cũng không đồng nghĩa với một vấn đề nghiêm trọng hơn
Một cách phân chia khác thường gặp là: tham vấn dành cho vấn đề “nhẹ”, còn trị liệu dành cho vấn đề “nặng”.
Trong thực tế, cách chia này không hữu ích lắm.
Một khó khăn tưởng như rất đời thường có thể ảnh hưởng sâu sắc đến một người. Một cuộc chia tay, thay đổi công việc hay xung đột gia đình có thể liên quan đến nhiều trải nghiệm và khuôn mẫu khác bên dưới.
Ở chiều ngược lại, một người đang sống với một vấn đề tâm lý kéo dài cũng không mặc nhiên cần một quá trình trị liệu dài hạn.
Thời gian và cách làm việc phụ thuộc vào mục tiêu, nhu cầu, hoàn cảnh của thân chủ và phương pháp chuyên môn đang được sử dụng. Số lượng phiên hay mức độ “đi sâu” của cuộc trò chuyện cũng không đủ để xác định đâu là tham vấn và đâu là trị liệu.
| Bạn có cần biết mình cần loại nào trước khi đặt lịch?
Thường là không.
Bạn không cần tự xác định chính xác mình cần “tham vấn” hay “trị liệu tâm lý” trước khi gặp một therapist.
Trong những phiên đầu, hai bên có thể cùng tìm hiểu điều gì đang khiến bạn tìm kiếm sự hỗ trợ, vấn đề đó ảnh hưởng đến cuộc sống của bạn ra sao, bạn muốn điều gì thay đổi và cách làm việc nào có thể phù hợp.
Bạn có thể chỉ biết một điều rất đơn giản:
“Dạo gần đây tôi không ổn và muốn hiểu chuyện gì đang xảy ra với mình.”
Như vậy đã đủ để bắt đầu.
Thay vì quá tập trung vào tên gọi, có lẽ những câu hỏi thực tế hơn là: therapist này có đào tạo và kinh nghiệm phù hợp với vấn đề bạn đang gặp không? Họ làm việc theo cách nào? Bạn có cảm thấy được lắng nghe và có thể cùng người này xây dựng một mối quan hệ làm việc hay không?
| Vậy cuối cùng, tham vấn và trị liệu có giống nhau không?
Có những khác biệt về lịch sử và cách các thuật ngữ này được sử dụng trong những bối cảnh khác nhau. Nhưng khi bước vào phòng tham vấn, ranh giới ấy thường không rõ như trên lý thuyết.
Một quá trình có thể bắt đầu từ một vấn đề cụ thể trong hiện tại rồi dần đi đến những trải nghiệm hoặc khuôn mẫu đã tồn tại lâu hơn. Một quá trình khác có thể liên quan đến những khó khăn phức tạp nhưng chỉ tập trung vào một mục tiêu trước mắt.
Tên gọi không quyết định mức độ nghiêm trọng của vấn đề, một quá trình sẽ kéo dài bao lâu hay sẽ đi sâu đến đâu. Trong thực hành, “tham vấn” và “trị liệu” đôi khi hoàn toàn có thể được sử dụng thay thế cho nhau.
Điều quan trọng hơn là bạn đang làm việc với ai, hai người đang cùng cố gắng hiểu điều gì, và cách làm việc đó có phù hợp với nhu cầu của bạn ở thời điểm hiện tại hay không.