Nhà trị liệu thường được biết đến là người lắng nghe, đặt câu hỏi và đồng hành cùng thân chủ trong những điều họ đang trải qua. Trong một phiên trị liệu, sự chú ý phần lớn hướng về thân chủ và câu chuyện của họ.
Nhưng công việc của nhà trị liệu không chỉ diễn ra trong những phiên gặp đó. Có những phiên kết thúc nhưng những câu hỏi vẫn còn ở lại. Có những ca tiến triển chậm hơn mong muốn. Có những lúc nhà trị liệu nhận ra mình đang bối rối, mất phương hướng, hoặc không chắc liệu cách mình đang làm việc có thực sự còn hữu ích.
Đôi khi, câu hỏi nằm ở thân chủ và quá trình trị liệu. Đôi khi, nhà trị liệu cần nhìn lại chính phản ứng của mình: Vì sao mình lại đặc biệt sốt ruột với thân chủ này? Vì sao một câu chuyện lại khiến mình lo lắng nhiều đến vậy? Có điều gì đang diễn ra giữa hai người mà mình chưa nhận ra?
Những lúc như vậy, nhà trị liệu cũng cần một người có chuyên môn cùng ngồi lại để phản tư.
Trong nghề, một trong những nơi dành cho việc đó là giám sát chuyên môn.
| Giám sát chuyên môn thực sự là gì?
Từ “giám sát” đôi khi khiến người ta nghĩ đến việc kiểm tra hoặc đánh giá. Nhưng trong thực hành trị liệu tâm lý, giám sát mang ý nghĩa khác.
Các phiên giám sát là nơi nhà trị liệu có thể mang đến một ca đang khiến mình băn khoăn, một tình huống khó xử về ranh giới, một điểm trong quá trình mà hai người dường như cứ quay lại mãi, cảm giác có điều gì đó chưa ổn nhưng chưa gọi tên được, hoặc một ca thú vị để cùng bóc tách và phản tư.
Người giám sát không nhất thiết đưa ra câu trả lời hay nói nhà trị liệu nên làm gì trong phiên tiếp theo. Đôi khi, một câu hỏi đúng lại hữu ích hơn một lời khuyên.
Vì sao nhà trị liệu lại đặc biệt áy náy vì tiến trình chưa đủ nhanh? Nhà trị liệu có đang đặt kì vọng của bản thân vào thân chủ? Kì vọng này phản ánh các mối quan hệ khác trong cuộc sống của thân chủ như thế nào? Vì sao lại thấy cần phải giúp họ thay đổi thật nhanh? Vì sao một phiên nào đó để lại cảm giác bất lực rất lâu sau khi thân chủ đã rời đi? Vì sao nhà trị liệu cảm thấy khó tập trung khi gặp một thân chủ nào đó?
Những câu hỏi ấy không chỉ giúp hiểu thêm về thân chủ. Chúng còn mở ra những gì đang xảy ra trong chính mối quan hệ trị liệu.
| Nhà trị liệu không bước vào phòng với một “tờ giấy trắng”
Được đào tạo để lắng nghe không có nghĩa một người không còn lịch sử, cảm xúc hay những điểm nhạy cảm của riêng mình. Một câu chuyện có thể chạm đến trải nghiệm quen thuộc. Một thân chủ có thể khiến nhà trị liệu đặc biệt thương, đặc biệt lo, hoặc khó kết nối hơn bình thường. Trong trị liệu cặp đôi, đôi khi người làm nghề còn nhận thấy mình đang dễ đồng cảm với một người hơn người còn lại.
Những phản ứng như vậy không tự động có nghĩa là nhà trị liệu đang làm sai. Thực ra, đôi khi chúng cung cấp khá nhiều thông tin về điều đang diễn ra trong phiên. Điều quan trọng là người làm nghề có nhận ra chúng hay không, và có đủ khoảng cách để suy nghĩ về chúng trước khi chúng bắt đầu dẫn dắt cách mình làm việc.
Đây là một trong những lý do khiến giám sát chuyên môn trở nên có giá trị.
| Có những ca không thể giải quyết bằng cách “cố gắng thêm”
Một trải nghiệm khá quen thuộc trong nghề là cảm giác mắc kẹt.
Thân chủ tham gia trị liệu tích cực và đều đặn, có độ cam kết cao. Nhưng sau nhiều tuần hoặc nhiều tháng, nhà trị liệu bắt đầu có cảm giác cả hai đang nói mãi về những chủ đề tương tự mà chưa thực sự có chuyển biến sâu sắc. Lúc này, nhà trị liệu rất dễ nghĩ rằng mình cần một kỹ thuật khác, một câu hỏi tốt hơn, hoặc cần làm nhiều hơn. Đôi khi đúng là như vậy.
Nhưng cũng có lúc vấn đề không nằm ở việc thiếu một kỹ thuật. Người làm nghề có thể đang ở quá gần quá trình để nhìn ra một điều mà người đứng ngoài dễ nhận thấy hơn. Một buổi giám sát cho phép nhà trị liệu tách biệt bản thân ra khỏi ca để có thể quan sát kĩ càng hơn từ một góc nhìn mới.
Không chỉ là: “Nên làm gì với ca này?”
Mà còn có thể là: Điều gì đang xảy ra giữa hai người? Vì sao quá trình lại dừng ở đây? Nhà trị liệu đang cố gắng làm điều gì, và đó có phải là điều thân chủ đang cần? Nhà trị liệu có đang cố gắng cho đi một giá trị nào đó mà mình cảm thấy thân chủ cần, thay vì một giá trị mà thân chủ thật sự cần? Nhà trị liệu đã đủ tĩnh và lắng nghe những gì đang diễn ra thay vì bận rộn với kỹ thuật hay chứng tỏ bản thân?
Đôi khi, thay đổi cách đặt câu hỏi của người giám sát mở ra một hướng đi tưởng như đơn giản nhưng lại không hiển nhiên.
| Kinh nghiệm không khiến điểm mù biến mất
Giám sát chuyên môn thường được nhắc đến nhiều trong giai đoạn đào tạo dù nó không chỉ đặc biệt dành riêng cho những người mới vào nghề.
Nhà trị liệu mới có thể ngại mang một ca khó đi giám sát vì sợ bị đánh giá là thiếu năng lực. Nhà trị liệu đã thực hành lâu năm lại có thể cảm thấy rằng đến một thời điểm nào đó, mình “phải biết” nên làm gì. Nhưng kinh nghiệm không khiến một người nhìn thấy được mọi thứ.
Một người có thể đã làm nghề nhiều năm nhưng gặp một thân chủ có hoàn cảnh rất khác với những gì mình từng làm việc. Có thể xuất hiện một vấn đề đạo đức không có câu trả lời rõ ràng. Hoặc một ca đơn giản chạm vào đúng phần mà nhà trị liệu không thể nhìn thấy ở chính mình.
Giám sát vì vậy không nhất thiết chỉ xuất hiện khi “có vấn đề”. Với nhiều nhà trị liệu, đây là một phần đều đặn của thực hành: một nơi để tiếp tục nhìn lại cách mình làm việc.
Cảm thấy không chắc chắn, nhận ra giới hạn chuyên môn hoặc nhận thấy có điều gì đó mình chưa hiểu không có nghĩa nhà trị liệu thiếu năng lực. Thật ra, việc nhận ra điểm mù cũng là một phần của việc hành nghề có trách nhiệm.
| Giám sát chuyên môn và trị liệu cá nhân không giống nhau
Nhà trị liệu nên có và có thể cần cả hai, nhưng hai không gian này phục vụ những mục đích khác nhau.
Trong giám sát chuyên môn, trọng tâm vẫn là công việc với thân chủ. Người giám sát có thể quan tâm đến cảm xúc hoặc trải nghiệm của nhà trị liệu, nhưng chủ yếu để hiểu chúng đang ảnh hưởng đến công việc lâm sàng như thế nào.
Trong trị liệu cá nhân, trọng tâm là chính người làm nghề và đời sống của họ.
Đôi khi một vấn đề được mở ra trong buổi giám sát và nhà trị liệu nhận ra rằng nó thuộc về câu chuyện riêng của mình nhiều hơn là về ca đang thảo luận. Khi đó, trị liệu cá nhân có thể là nơi phù hợp hơn để tiếp tục làm việc với phần này.
| Giám sát chuyên môn trong bối cảnh thực hành tại Việt Nam
Không phải người làm nghề nào ở Việt Nam cũng tiếp cận giám sát chuyên môn theo cùng một con đường.
Có người được tiếp cận giám sát ngay từ quá trình đào tạo. Có người chủ động tìm người giám sát khi bắt đầu nhận ca. Có người chỉ nhận ra nhu cầu này sau một thời gian thực hành.
Việc tìm được một người giám sát phù hợp cũng không đơn giản chỉ là tìm một người có nhiều năm kinh nghiệm hơn.
Người làm nghề cần cảm thấy đủ an toàn để nói thật về công việc của mình ở đó — cả những chuyển biến tích cực trong ca lẫn những lúc không biết phải làm gì, một quyết định sau đó thấy chưa ổn, hay những câu hỏi mà bản thân cảm thấy lẽ ra mình “phải biết”.
Nếu người được giám sát luôn cảm thấy mình phải chứng minh rằng mình đang làm tốt, thì buổi giám sát chuyên môn đó chưa thực sự có hiệu quả.
Một không gian giám sát hữu ích cần đủ nghiêm túc về chuyên môn, nhưng cũng đủ an toàn để người làm nghề có thể nói: “Tôi không hiểu và cũng không biết.”
| Người lắng nghe cũng cần một người để cùng suy nghĩ
Phần lớn công việc phía sau một phiên trị liệu không được thân chủ nhìn thấy.
Đó có thể là đọc thêm về một vấn đề, suy nghĩ lại về phiên vừa qua, tham khảo ý kiến đồng nghiệp hoặc mang một ca đến giám sát chuyên môn.
Giám sát không giúp nhà trị liệu luôn có câu trả lời đúng. Nó cho người làm nghề một nơi để tiếp tục đặt câu hỏi về công việc của mình, kể cả khi đã có nhiều năm kinh nghiệm.
Có những ca cần thêm kiến thức. Có những ca cần thêm thời gian. Và cũng có những lúc, điều cần thiết đơn giản là có một người khác cùng mình nhìn lại điều đang diễn ra.